Tadeusz Łomnicki
(18 VII 1927 – 22 II 1992)
zmarł na scenie Teatru Nowego w Poznaniu
podczas próby Króla Leara Williama Szekspira.
Ostatnimi jego słowami były:
„Więc jakieś życie świta przede mną.
Dalej, łapmy je, pędźmy za nim, biegiem, biegiem!”
(akt IV, scena 6, tłum. St. Barańczak)
W pierwszą rocznicę śmierci Aktora, 22 II 1993,
w Foyer Teatru Nowego
odsłonięto upamiętniającą Tadeusza Łomnickiego-Leara
tablicę dłuta artysty rzeźbiarza Profesora Gustawa Zemły.
W dziesiątą rocznicę śmierci Aktora, 22 II 2002,
Teatrowi Nowemu w Poznaniu
nadano imię Tadeusza Łomnickiego.
Tadeusz Łomnicki urodził się 18 lipca 1927 roku w Podhajcach pod Lwowem. Aktor teatralny i filmowy, reżyser teatralny, pedagog, założyciel i pierwszy dyrektor warszawskiego Teatru Na Woli.
Dorobek artystyczny Tadeusza Łomnickiego obejmuje 82 role sceniczne, 51 ról filmowych, 26 ról w spektaklach Teatru Telewizji, 12 reżyserii teatralnych. Pisał sztuki, spośród których dwie – Noe i jego menażeria oraz Kąkol i pszenica doczekały się realizacji. Był aktorem o nieograniczonych środkach wyrazu i umiejętnościach przeistaczania się.
Do historii teatru przeszły jego role Artura Ui w Karierze Artura Ui Brechta, Solonego w Trzech siostrach Czechowa, Łatki w Dożywociu Fredry, Kapitana Edgara w Play Strindberg Dürrenmatta – wszystkie w Teatrze Współczesnym w Warszawie, a także jego Prysypkin w Pluskwie Majakowskiego w Teatrze Narodowym.
Po ukończeniu Gimnazjum Handlowego w Dębicy (1942) przybył do Krakowa, gdzie łączył pracę zarobkową (robotnik kolejowy, praca w banku) z nauką gry na skrzypcach. W sezonie 1946/1947 występował w Teatrze Miejskim w Katowicach. Po powrocie do Krakowa, w latach 1947-1949 występował w Miejskich Teatrach Dramatycznych: Słowackiego i Starym, gdzie zadebiutował jako dramaturg (Noe i jego menażeria).
Od roku 1949 grał w Warszawie, zaangażowany do Teatru Współczesnego. Od 1952 roku był w zespole Teatru Narodowego. W 1957 ponownie przeszedł do zespołu Teatru Współczesnego i był jego członkiem aż do roku 1974. Jako reżyser zadebiutował w 1965 na Małej Scenie Teatru Współczesnego. W 1969 został prorektorem, a w następnym roku rektorem warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej i był nim w latach 1970-1981. W roku 1976 założył i objął dyrekcję oraz kierownictwo artystyczne Teatru Na Woli. Zagrał tu między innymi Goyę w Gdy rozum śpi Vallejo, Bukara w Przedstawieniu Hamleta we wsi Głucha Dolna, Fantazego w Fantazym Słowackiego i Salieriego w Amadeuszu Shaffera.
W 1981 zrezygnował z dyrekcji Teatru Na Woli, zakończył też swoją drugą kadencję jako rektor PWST. Choroba serca i operacja w Londynie spowodowały blisko dwuletnią przerwę w jego życiu zawodowym.
W roku 1984 wszedł do zespołu aktorskiego Teatru Studio. Od roku 1988, niezwiązany już etatem z żadną sceną, występował nadal gościnnie w Teatrze Dramatycznym, Powszechnym i Współczesnym. Pisał także wiersze, nowele, eseje i wspomnienia (Spotkania teatralne, 1984).
W ostatnich miesiącach życia bez reszty pochłaniała go praca nad szekspirowskim Królem Learem w Teatrze Nowym w Poznaniu. 22 lutego 1992 zasłabł na scenie w czasie próby i tego samego dnia zmarł nie odzyskawszy przytomności.
Po jego śmierci Jan Kott napisał: „Odszedł jeden z największych aktorów w jego pokoleniu. W Polsce i na świecie”.
Tadeusz Łomnicki zagrał również wiele ról filmowych – w Pokoleniu i Człowieku z marmuru Andrzeja Wajdy, Eroice Andrzeja Munka, Przypadku Krzysztofa Kieślowskiego oraz w Panu Wołodyjowskim i Potopie Jerzego Hoffmana, gdzie zagrał pamiętnego pułkownika Michała Wołodyjowskiego.
Dwukrotny laureat Nagrody im. Aleksandra Zelwerowicza przyznawanej przez redakcję miesięcznika „Teatr”. Otrzymał ją za sezon 1984/1985, za rolę Krappa w przedstawieniu Ostatnia taśma Krappa Samuela Becketta w Teatrze Studio w Warszawie. Drugi raz otrzymał ją pośmiertnie za sezon 1991/1992 za rolę Icyka Sagera w przedstawieniu Stalin Gastona Salvatore’a w Teatrze Telewizji. Jego imieniem w 1996 roku nazwano warszawski Teatr Na Woli, a w 2002 roku Teatr Nowy w Poznaniu. W ankiecie tygodnika „Polityka”, przeprowadzonej w 1998 roku, czytelnicy uznali go za największego polskiego aktora XX wieku.
Życie i twórczość Tadeusza Łomnickiego jest tematem książek Witolda Fillera Tadeusz Łomnicki (1976), Marii Bojarskiej Król Lear nie żyje (2002) i albumu Tadeusz Łomnicki pod redakcją Elżbiety Wysińskiej (2002). Pracę nad rolą Króla Leara w Teatrze Nowym w Poznaniu dokumentuje album Mariusza Stachowiaka Tadeusz Łomnicki. W stronę Leara (1993).
